तिलोत्तमा । गाईको पूजा, सेवा र संरक्षणको सन्देशसहित आज कार्तिक शुक्ल अष्टमीका दिन गोपाष्टमी पर्व मनाइँदै छ । यस अवसरमा रुपन्देहीको तिलोत्तमा गौशालामा विशेष कार्यक्रम आयोजना गरी गोपाष्टमी मनाउन लागिएको छ ।
गोपाष्टमीका अवसरमा गौपूजा, गाईलाई भोजन तथा घाँस खुवाउने, परिक्रमा गर्ने र गोसेवा लगायतका धार्मिक गतिविधि गरिनेछन् । पर्वमा तिलोत्तमा, बुटवल, देवदह लगायत आसपासका क्षेत्रका नागरिकलाई सहभागी भएर गौपूजन तथा गौसेवा गर्न तिलोत्तमा गौशालाले आग्रह गरेको छ ।
तिलोत्तमा गौशालाका उपाध्यक्ष भरतजंग कुँवरले गोपाष्टमी पर्वमा उपस्थित भएर गौपूजन तथा गौसेवा गरी पुण्य लाभ लिन आसपासका नागरिकलाई आग्रह गरेका छन् । गाईको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई आत्मसात् गर्दै यसको संरक्षण र सेवामा सबैको सहभागिता आवश्यक रहेको उनले बताए ।
गोपाष्टमी हिन्दू धर्ममा गाई, गोरक्षा र भगवान् श्रीकृष्णको गोपाल स्वरूपसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण पर्व हो । प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल पक्षको अष्टमी तिथिमा मनाइने यो पर्वले गाईप्रतिको श्रद्धा, सम्मान, सेवा र संरक्षणको सन्देश दिन्छ । 'गो' अर्थात् गाई र 'अष्टमी' अर्थात् शुक्ल पक्षको आठौँ तिथि मिलेर गोपाष्टमी शब्द बनेको हो ।
धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो बाल्यकाल गोकुल र वृन्दावनमा बिताएका थिए । बाल्यकालमा उनी दाजु बलराम तथा गोपबालकहरूसँग बाच्छाबाच्छी चराउन जाने गर्थे । उमेर बढ्दै गएपछि नन्दबाबाले श्रीकृष्ण र बलरामलाई गाई चराउने जिम्मेवारी दिएका थिए । त्यसपछि श्रीकृष्ण गाईको बथान लिएर वन तथा चरन क्षेत्रमा जान थालेको प्रसङ्गलाई गोपाष्टमीसँग जोडेर हेरिन्छ ।
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धमा वर्णन गरिएको श्रीकृष्णको बाललीलासँग सम्बन्धित यस प्रसङ्गलाई वैष्णव धार्मिक परम्पराले विशेष महत्व दिएको छ । त्यसैले गोपाष्टमीलाई श्रीकृष्णको गोपाल स्वरूप र गोपाल संस्कृतिको स्मरण गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ । श्रीकृष्णलाई गोपाल, गोविन्द, गोपीनाथ र मुरलीधरजस्ता नामले सम्बोधन गरिन्छ । उनको जीवनमा गाईको विशेष स्थान रहेको धार्मिक कथाहरूमा उल्लेख छ ।
विशेषगरी भारतको मथुरा, वृन्दावन तथा ब्रज क्षेत्रमा गोपाष्टमी विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ । नेपालमा पनि धार्मिक आस्थाका साथ यो पर्व मनाउने गरिन्छ ।
गोपाष्टमीका दिन गाई तथा बाच्छाबाच्छीलाई स्नान गराउने, फूलमाला लगाइदिने, निधारमा टीका लगाउने र विभिन्न सामग्रीले शृङ्गार गर्ने परम्परा छ । गाईको पूजा गरी फूल, अक्षता, धूप, दीप तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने र हरियो घाँस, चोकर, गुड तथा अन्य पौष्टिक आहार खुवाउने गरिन्छ । गाईको परिक्रमा गर्ने, भगवान् श्रीकृष्णको गोपाल स्वरूपको पूजा गर्ने, भजनकीर्तन तथा आरती गर्ने परम्परा पनि छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार गोपाष्टमीका दिन गाईको पूजा, सेवा, भोजन तथा गोदान गर्नाले पुण्य प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ । हिन्दू धर्ममा गाईलाई गौमाताका रूपमा सम्मान गरिन्छ । गाईको दूध, दही, घिउलगायत दुग्धजन्य पदार्थलाई पोषण तथा धार्मिक संस्कारमा महत्वपूर्ण मानिन्छ । गाईलाई मातृत्व, पोषण, धनधान्य र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिने गरिएको छ ।
गोपाष्टमीको महत्व धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन । यसको सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक पक्षसमेत महत्वपूर्ण छ । परम्परागत कृषि प्रणालीमा गाई र गोरुको महत्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । दूध, दही, घिउ, गोबर तथा गोरुको श्रम कृषि जीवनका महत्वपूर्ण आधार हुन् । पशुपालन, दुग्ध उत्पादन र ग्रामीण अर्थतन्त्रको विकाससँग पनि यो पर्व जोडिएको छ ।
गाईको सम्मान र सेवाका माध्यमबाट जीवजन्तुप्रति दया, करुणा र संरक्षणको भावना विकास गर्नु गोपाष्टमीको महत्वपूर्ण सन्देश हो । विशेषगरी छाडा, अशक्त, बिरामी तथा असहाय गाईको संरक्षण, उचित आहार, स्वास्थ्य उपचार र सुरक्षित आवासको व्यवस्थापनमा समुदायको ध्यान आकर्षित गर्ने अवसरका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिन सकिन्छ ।
नेपालमा गाईलाई राष्ट्रिय जनावरका रूपमा सम्मान गरिएको छ । धार्मिक आस्थाका साथै दूध उत्पादन, जैविक मल तथा कृषि प्रणालीमा गाईको योगदान महत्वपूर्ण छ । गोपाष्टमीले गाईपालन, पशुपालन व्यवसाय र स्थानीय जातका गाईको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनको आवश्यकतालाई समेत स्मरण गराउँछ ।
गोपाष्टमी र गोवर्धन पूजा दुवै भगवान् श्रीकृष्ण तथा गाईसँग सम्बन्धित पर्व भए पनि यी दुईको धार्मिक प्रसङ्ग र तिथि फरक छन् । कार्तिक शुक्ल प्रतिपदामा मनाइने गोवर्धन पूजा श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएर ब्रजवासी र गाईको रक्षा गरेको प्रसङ्गसँग सम्बन्धित छ भने कार्तिक शुक्ल अष्टमीको गोपाष्टमी श्रीकृष्ण र बलरामले गाई चराउने जिम्मेवारी पाएको धार्मिक प्रसङ्गसँग जोडिएको छ ।
यसरी गोपाष्टमीले धार्मिक आस्था, संस्कृति र परम्पराको संरक्षणसँगै पशुपालन, कृषि अर्थतन्त्र, वातावरण तथा जीवजन्तुप्रतिको मानवीय दायित्वलाई समेत उजागर गर्छ । गाईको पूजा गर्नुका साथै यसको उचित पालनपोषण, आहार, स्वास्थ्य उपचार र संरक्षणमा व्यवहारमै ध्यान दिनुपर्ने सन्देश यो पर्वले दिएको छ ।



